Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam
Transcriptie
MR JOANNES WTENBOGAERT ( 1608-1680 )
EEN MAN UIT REMONSTRANTS MILIEU
EN REMBRANDT VAN RIJN
DOOR
S . A . C . DUDOK VAN HEEL
Nadat , sedert de dood van prins Maurits , de ergste hetze tegen de remonstranten
wat was geluwd , keerde hun predikant Johannes Wtenbogaert ( Utr . 1557 - Den
Haag 1644 ) in 1626 heimelijk uit ballingschap naar Holland terug . Vóór zijn ver-
banning was Wtenbogaert hofprediker van prins Maurits en leermeester van prins
Frederik Hendrik geweest . In het nu verbeterende klimaat werd de tijd rijp voor
een erkenning van de remonstrantse kerk . Te Amsterdam , waar het stadsbestuur
steeds bewust strenge maatregelen tegen de remonstranten had nagelaten , onder-
tekenden in 1628/30 een 247-tal remonstranten en sympathisanten een adhesie-
betuiging . Op de eerste pagina van dit stuk komt onder andere de handtekening
voor van een familielid van de predikant , Augustijn Wtenbogaert ( Utr . 1577-
1655 ) 1
.
Tussen de beide verre neven Wtenbogaert hebben zeer vriendschappelijke be-
trekkingen bestaan . Als hun eigen familiebanden hen niet bijeen hadden gebracht ,
dan hadden zij elkaar wel via Jacobus Arminius ( Oudewater 1560 - Leiden 1609 )
leren kennen . Wtenbogaert en Arminius hadden in 1580 samen te Genève theo-
logie gestudeerd en zijn sedertdien hun levenlang bevriend gebleven . Na zijn be-
roeping tot predikant te Amsterdam is Arminius daar in 1590 getrouwd met
Lysbeth Reael ( 1570-1648 ), een volle nicht van Maria Reael ( 1580-Utt . 1617 ), die
in 1601 de vrouw van Augustijn Wtenbogaert zou worden 2
.
Augustijn Wtenbogaert is bij zijn schoonvader Jan Pietersz Reael ( 1543-1621 )
in ' de zilveren Reael ', gelegen achter het stadhuis aan de N.Z . Voorburgwal 3 ,
ingetrokken , waar hij tot de dood van de oude heer Reael heeft gewoond . Daar
werd in 1608 de hoofdfiguur van ons verhaal geboren , die op 15 juni van dat jaar
1 E . Lievense-Pelser , De eerste remonstranten te Amsterdam , in Holland j.g . 9 ( 1977 ), blz 67-82 , blz 68 .
2 Not . S . Henricx , N.A.A . nr 11 , fol . 73-75 , dd 1.11.1601 . Huwelijkse voorwaarden tussen AugustijnWtenbogaert , bruidegom , geassisteerd door Maria van Sompeke , zijn moeder ( N.B . zijn vader FransGerrits Wtenbogaert ligt ziek ), Cornells van Deuverden , schoonoom en Wernerus Helmichius , pre-
dikant te Delft , met Maria Jans , bruid , geassisteerd door Jan Pietersz Reael , haar vader , Symon van
Neck , oom en Frans Schatter , schoonoom ; het overlijden van Maria Jans Reael blijkt uit brieven
vanJ . Wtenbogaert ( nr 185 en 186 - zie blz . 147 noot 1 ). Zij werd op 1.10.1617 te Utrecht begraven .
3 Elias ( Vroedschap , blz 261 ) heeft zich in de ligging van het huis vergist . ' De zilveren Reael ' lag aande N.Z . Voorburgwal en werd in 1621 door Pieter Reael geërfd , die de zilveren reael heeft verguld.Het huis kwam in 1711 in de familie Van der Nolk en werd in 1782 met het buurhuis verbouwd .
Hetkreeg in 1875 nr 212 ( Zie : m.b . 1974 , blz 59-63 ).
in de Oude Kerk ten doop werd gehouden . Doopgetuigen waren onder andere
grootvader Reael en Ds Johannes Wtenbogaert .
Met belangstelling heeft Ds Wtenbogaert het opgroeien van zijn petekind ge-
gevolgd . Hij regelde in 1618 met de rector van de beroemde Hieronymusschool
te Utrecht , waar hij zelf vijftig jaren eerder school was gegaan , de opvoeding van
zijn neefje , waarover hij diens vader het volgende schreef 1 :
Mon Cousyn ,
Achtereenvolgende mijne belofte heb ick gesproocken metten rector alhyer , die ver-
staen hebbende de gelegenheyt van uwen soon wt mijnen monde , raedt dat ghij hem
eerst stelt aen ' t Latijn ; ende indien u 1 . goedt vindt hem te bestellen bij hem in de cost ,
hij sal hem gaerne nemen om vrienden wil , ende sal maecken dat bij Latijn sal konnen
les en binnen een maent tij ds . Dat konnende ( seydt hij ) is't genoech , ende sal alsoe
bequaem sijn tot zijne school , alwaer een jaer off anderhalff ten hoochsten geweest
zijnde , meynt hij wel te sullen konnen oordeelen off hij lust , genegentheyt ende begrip
heeft om met apparentie van proffijt in de Latijnsche studiën voort te gaen off niet .
Indien jae , sal u 1 . dan evenwel doen dat u belieft ; indien neen , kan u 1 . hem dan op
eene Fransche schole setten ende sal hem ' t weynich Latijn , dat hij sal hebben geleert ,
tot het Fransch zeer vorderlick zijn . Ende wat het schrijven aengaet , de rector heeft
een meester in zijn school , expresselick daertoe aengenomen , om de kinderen te leeren
schrijven , daertoe zij oock eenige uyren ' s daechs worden gehouden , soedat hij , wat
Latijn leerende , evenwel in't schrijven kan vorderen . Waer het mijn stuck , ick soude
het soe doen . Laet hem vrij een jaertgen daer te gaen , onder des rectors opsicht ende
discipline , hij is noch jonck ende verliest daermede gheen tijdt , ' t en kan niet dan vor-
derlick sijn . Sal meer profiteren in een maent , zijnde onder de gestadige opsicht van
den rector , als in een geheel jaer , lopende tusschen beyden van de schole te huys . Dit
heb ick u 1 . willen adviseren . U 1 . sal doen dat u 1 . gelieft . Morge hope ick te vertrecken
nae huys . Groet mij u 1 . schoonvader hertelick , met Lindeman en Rem Bisschop . Hyer-
mede gaet eenen van mij aen u broeder Jan , aen denwelcken ick langh niet hadde ge-
schreven . Ick most noch eens schrijven eer hij wedercomt , ende vermane hem van
moeders wegen weder te komen op Mey . Wilt uwe brieven daermede confirmeren ende
stemt de mijne over met de uwe . De Heer bevolen . In Utrecht desen 18 Februarij 1618 .
U L . dienstwillige cousyn ende comp .,
J . Wtenbogaert
Eersamen , voirsienigen , zeer discrete Sr Augustijn
Wtenbogaert , ten huyse van Sr Reael tot Amsterdam
Loont bode .
De jonge Wtenbogaert kon zich , nadat hij met succes de school had doorlopen ,
op 13 oktober 1626 aan de Universiteit van Leiden in de rechtenstudie laten in -
1 H . C . Rogge , Brieven en onuitgegeven stukken van Johannes Wttenbogaert , dl I ( Utr . 1868 ), nr 190 .
Verdere brieven aan Augustijn Wtenbogaert : nr 185 , 186 ; dl II ( Utr . 1869 ), nr 223 , 249 , 257 , 260 en
268 . N.B . Achter in deel I is een uitgebreide genealogie van de familie Wtenbogaert opgenomen .
146
147
EEN MAN UIT REMONSTRANTS MILIEU
EN REMBRANDT VAN RIJN
DOOR
S . A . C . DUDOK VAN HEEL
Nadat , sedert de dood van prins Maurits , de ergste hetze tegen de remonstranten
wat was geluwd , keerde hun predikant Johannes Wtenbogaert ( Utr . 1557 - Den
Haag 1644 ) in 1626 heimelijk uit ballingschap naar Holland terug . Vóór zijn ver-
banning was Wtenbogaert hofprediker van prins Maurits en leermeester van prins
Frederik Hendrik geweest . In het nu verbeterende klimaat werd de tijd rijp voor
een erkenning van de remonstrantse kerk . Te Amsterdam , waar het stadsbestuur
steeds bewust strenge maatregelen tegen de remonstranten had nagelaten , onder-
tekenden in 1628/30 een 247-tal remonstranten en sympathisanten een adhesie-
betuiging . Op de eerste pagina van dit stuk komt onder andere de handtekening
voor van een familielid van de predikant , Augustijn Wtenbogaert ( Utr . 1577-
1655 ) 1
.
Tussen de beide verre neven Wtenbogaert hebben zeer vriendschappelijke be-
trekkingen bestaan . Als hun eigen familiebanden hen niet bijeen hadden gebracht ,
dan hadden zij elkaar wel via Jacobus Arminius ( Oudewater 1560 - Leiden 1609 )
leren kennen . Wtenbogaert en Arminius hadden in 1580 samen te Genève theo-
logie gestudeerd en zijn sedertdien hun levenlang bevriend gebleven . Na zijn be-
roeping tot predikant te Amsterdam is Arminius daar in 1590 getrouwd met
Lysbeth Reael ( 1570-1648 ), een volle nicht van Maria Reael ( 1580-Utt . 1617 ), die
in 1601 de vrouw van Augustijn Wtenbogaert zou worden 2
.
Augustijn Wtenbogaert is bij zijn schoonvader Jan Pietersz Reael ( 1543-1621 )
in ' de zilveren Reael ', gelegen achter het stadhuis aan de N.Z . Voorburgwal 3 ,
ingetrokken , waar hij tot de dood van de oude heer Reael heeft gewoond . Daar
werd in 1608 de hoofdfiguur van ons verhaal geboren , die op 15 juni van dat jaar
1 E . Lievense-Pelser , De eerste remonstranten te Amsterdam , in Holland j.g . 9 ( 1977 ), blz 67-82 , blz 68 .
2 Not . S . Henricx , N.A.A . nr 11 , fol . 73-75 , dd 1.11.1601 . Huwelijkse voorwaarden tussen AugustijnWtenbogaert , bruidegom , geassisteerd door Maria van Sompeke , zijn moeder ( N.B . zijn vader FransGerrits Wtenbogaert ligt ziek ), Cornells van Deuverden , schoonoom en Wernerus Helmichius , pre-
dikant te Delft , met Maria Jans , bruid , geassisteerd door Jan Pietersz Reael , haar vader , Symon van
Neck , oom en Frans Schatter , schoonoom ; het overlijden van Maria Jans Reael blijkt uit brieven
vanJ . Wtenbogaert ( nr 185 en 186 - zie blz . 147 noot 1 ). Zij werd op 1.10.1617 te Utrecht begraven .
3 Elias ( Vroedschap , blz 261 ) heeft zich in de ligging van het huis vergist . ' De zilveren Reael ' lag aande N.Z . Voorburgwal en werd in 1621 door Pieter Reael geërfd , die de zilveren reael heeft verguld.Het huis kwam in 1711 in de familie Van der Nolk en werd in 1782 met het buurhuis verbouwd .
Hetkreeg in 1875 nr 212 ( Zie : m.b . 1974 , blz 59-63 ).
in de Oude Kerk ten doop werd gehouden . Doopgetuigen waren onder andere
grootvader Reael en Ds Johannes Wtenbogaert .
Met belangstelling heeft Ds Wtenbogaert het opgroeien van zijn petekind ge-
gevolgd . Hij regelde in 1618 met de rector van de beroemde Hieronymusschool
te Utrecht , waar hij zelf vijftig jaren eerder school was gegaan , de opvoeding van
zijn neefje , waarover hij diens vader het volgende schreef 1 :
Mon Cousyn ,
Achtereenvolgende mijne belofte heb ick gesproocken metten rector alhyer , die ver-
staen hebbende de gelegenheyt van uwen soon wt mijnen monde , raedt dat ghij hem
eerst stelt aen ' t Latijn ; ende indien u 1 . goedt vindt hem te bestellen bij hem in de cost ,
hij sal hem gaerne nemen om vrienden wil , ende sal maecken dat bij Latijn sal konnen
les en binnen een maent tij ds . Dat konnende ( seydt hij ) is't genoech , ende sal alsoe
bequaem sijn tot zijne school , alwaer een jaer off anderhalff ten hoochsten geweest
zijnde , meynt hij wel te sullen konnen oordeelen off hij lust , genegentheyt ende begrip
heeft om met apparentie van proffijt in de Latijnsche studiën voort te gaen off niet .
Indien jae , sal u 1 . dan evenwel doen dat u belieft ; indien neen , kan u 1 . hem dan op
eene Fransche schole setten ende sal hem ' t weynich Latijn , dat hij sal hebben geleert ,
tot het Fransch zeer vorderlick zijn . Ende wat het schrijven aengaet , de rector heeft
een meester in zijn school , expresselick daertoe aengenomen , om de kinderen te leeren
schrijven , daertoe zij oock eenige uyren ' s daechs worden gehouden , soedat hij , wat
Latijn leerende , evenwel in't schrijven kan vorderen . Waer het mijn stuck , ick soude
het soe doen . Laet hem vrij een jaertgen daer te gaen , onder des rectors opsicht ende
discipline , hij is noch jonck ende verliest daermede gheen tijdt , ' t en kan niet dan vor-
derlick sijn . Sal meer profiteren in een maent , zijnde onder de gestadige opsicht van
den rector , als in een geheel jaer , lopende tusschen beyden van de schole te huys . Dit
heb ick u 1 . willen adviseren . U 1 . sal doen dat u 1 . gelieft . Morge hope ick te vertrecken
nae huys . Groet mij u 1 . schoonvader hertelick , met Lindeman en Rem Bisschop . Hyer-
mede gaet eenen van mij aen u broeder Jan , aen denwelcken ick langh niet hadde ge-
schreven . Ick most noch eens schrijven eer hij wedercomt , ende vermane hem van
moeders wegen weder te komen op Mey . Wilt uwe brieven daermede confirmeren ende
stemt de mijne over met de uwe . De Heer bevolen . In Utrecht desen 18 Februarij 1618 .
U L . dienstwillige cousyn ende comp .,
J . Wtenbogaert
Eersamen , voirsienigen , zeer discrete Sr Augustijn
Wtenbogaert , ten huyse van Sr Reael tot Amsterdam
Loont bode .
De jonge Wtenbogaert kon zich , nadat hij met succes de school had doorlopen ,
op 13 oktober 1626 aan de Universiteit van Leiden in de rechtenstudie laten in -
1 H . C . Rogge , Brieven en onuitgegeven stukken van Johannes Wttenbogaert , dl I ( Utr . 1868 ), nr 190 .
Verdere brieven aan Augustijn Wtenbogaert : nr 185 , 186 ; dl II ( Utr . 1869 ), nr 223 , 249 , 257 , 260 en
268 . N.B . Achter in deel I is een uitgebreide genealogie van de familie Wtenbogaert opgenomen .
146
147
Bronvermelding
Stadsarchief Amsterdam, archieftoegang 499, Archief van het Genootschap Amstelodamum, inventarisnummer 227, AANVULLING 2006, Jaarboeken, nummers 1 - 92, 70, 1978
Scan + Transcriptie
Klik op de afbeelding om het te vergroten en de transcriptie ernaast te zien
Kunstmatige intelligentie 
De transcriptie is door de computer gemaakt via automatische handschriftherkenning. De samenvatting wordt door de computer gemaakt op basis van een taalmodel. Beide bewerkingen zijn niet perfect, maar vaak ruim voldoende zodat het historische document begrijpelijk wordt.