Blader door transcripties » Stadsarchief Amsterdam

archieftoegang 499, inventarisnummer 222, pagina 11

gehad hebben in 1370 , en hoe de koorafsluiting was gemaakt — we weten het niet .
Wel weten we , dat de vloer van de Kooromgang toen lager gelegen moet hebben
dan nu , blijkens een dichtgemetseld poortje , dat in 1946 bij werkzaamheden aan de
fundering werd ontdekt .
Het terrein om de Oude Kerk helt nog altijd van de Warmoesstraat af ( die een
afgegraven dijk is ) naar de Oudezijds Voorburgwal toe : de hoofdingang van de
Oude Kerk ligt gelijk met de straat , maar bij de achteruitgang moet men een stoep
van drie treden af . In de middeleeuwen , toen de Oudezijds Voorburgwal geen
beschoeiing had , zal het verschil nog veel groter zijn geweest .
Het heeft lang geduurd eer er een altaar in de Kooromgang werd geplaatst . In
1449 wordt het eerste gesticht door heer Jan Vinck Petersz ., priester , Vrouwe ,
zijn zuster , en haar man , Heynric Woutersz . Het altaar werd gewijd aan de maagd
Maria , Sint Antonius en Sint Mattheus , en kwam tegen de oostelijke wand van de
Kooromgang te staan .
Zestien jaar later , op 8 april 1465 , stichtte heer Dirc Jan Helmersz . ter ere van
God , de maagd Maria , alle heiligen , Sint Antonius , Sint Mattheus en Sint Fran-
ciscus , op dit altaar een vicarie van vijf missen per week . 1 ) Hij verhaalt in de
fundatiebrief , dat ' heer Jan Vinck Peterszoen priester , mijns broeders Heynric
Woutersz . ende Vrouwen sijns wijfs mijnre suster ( het altaar ) by horen levendigen
lyve van nuwes hebben doen maken .'
In 1465 waren de stichters dus overleden , en heer Dirc wüde blijkbaar hun werk
voortzetten . Misschien ook heeft de verbouwing van de pilaren van het Hoge
Koor hem aangemoedigd om het door zijn familieleden gestichte altaar extra te
bedenken . 2 )
Heer Dirc bepaalde nauwkeurig wie de vicarie zouden bezitten . In de
eersteplaats kwam hiervoor in aanmerking zijn natuurlijke zoon Claes , die
priesterwerd ; daarna zijn neef Albert . Ghys Talinxz ., wanneer deze binnen vier jaar pries-
ter werd , en vervolgens heer Jacob Dircksz . Na diens dood zou het Paulusbroe-
dersklooster over de vicarie kunnen beschikken ten behoeve van een der klooster-
lingen . Maar mochten de Paulusbroeders nalatig zijn in de bediening van de
vicarie , dan zou die overgaan aan pastoor en kerkmeesters van de Oude Kerk .
Die zouden dan een priester kunnen benoemen . Heer Dirc keek nog verder in de
toekomst . Mochten de Paulusbroeders soms tot een hogere orde overgaan , dan
konden ze wel collatoren blijven , maar zouden ze de vicarie moeten laten bedienen
door een wereldlijk priester , die een Amsterdams poorterkind diende te zijn .
Heer Dirc Jan Helmersz . verloochende zijn afkomst als zoon van een Amster-
damse burgemeester niet !
*) Paulusbroedersarchief , Gem . arch , van Amsterdam .
a ) In de zestiger en zeventiger jaren van de 15de eeuw zien we een opvallende activiteit inzake het stich-
ten van altaren en capellerieën in en rondom het Hoge Koor .
Of de stichters van altaar en vicarie in de nabijheid begraven zijn , kunnen we
niet met volstrekte zekerheid vaststellen . Er waren na 1600 in de Kooromgang
nog twee graven , gemerkt met een bijl en twee Sint Andrieskruisen , welke graven
op naam stonden van ' Heer Dirricx erfghenamen .' Maar de familie schijnt uit-
gestorven te zijn , want de erfgenamen hebben zich niet meer bij kerkmeesters
gemeld , en zo zijn de graven verdwenen bij de herverdeling en reorganisatie van
de vloer in 1614 .
Verder vonden we in het Memorieboek van de Oude Kerk x ) op Sinte Balbina
( later verzet op Sint Eustachius ) : ' Heer Jan Vinck ende vrou Heynrix syn suster
ende Griete Vincken syn moeij .' Op Sint Blasius wordt dan nog een memorie
gehouden voor heer Jan Vinck . Of dat dezelfde is als de medestichter van het
altaar , valt niet uit te maken , en evenmin of hij identiek is met heer Jan Vinck , die
in 1413 priester was te Amstelveen . 2 )
Heer Dirc Jan Helmersz . komt voor op Sinte Cecilia ( later verzet op Sint Cle-
mens ) : ' Heer Dirck Heimer mit syn ouders .'
Met de bediening van de vicarie is het gegaan zoals de stichter gewenst had :
tenslotte kregen de Paulusbroeders voor het altaar te zorgen , en dat zijn ze blijven
doen tot aan de Alteratie van 1578 .
Ze kregen hulp van het Bierdragersgilde , dat in de Oude Kerk geen eigen altaar
bezat 3 ) en toch wat wilde doen . We horen daarvan pas voor het eerst in 1568 ,
wanneer een kistemaker voor kerkmeesters van de Oude Kerk schotwerk en
banken in de Kooromgang zal maken ' van die bierdragers liever Vrou tottet
butenlantsvaerders outaer .' 4 )
Het Mariabeeld op het altaar werd dus door de spraakmakende gemeente de
Bierdragers Lieve Vrouw genoemd .
Wanneer in 1570 de godshuizen en gilden opgave van hun zilver moeten doen 5 ),
dan schrijven de Bierdragers bij de inventaris van hun Sint Christoffel-altaar in de
Nieuwe Kerk : ' in die Oude kerck een croen voor onse Lievrou van xvj lichten /
noch een arm met vier candelaers .'
*) Archief Begijnhof .
a ) Gedenkboek ter gelegenheid van het 350-jarig bestaan der Ned . Hervormde Gemeente te Amstel-
veen 1587-
1937 , bl . 18 .
3
) De Bierdragers hadden wel een altaar in de Nieuwe Kerk .
4 ) Gem . archief , Lade Kerken .
6 ) Register van den incoemste ende belastinge van alle godtshuijsen ende gilden binnen Amsterdam ,
met haer ornamenten . A xv c tseventich . ( Gem . archief .)
Over heer Dirc Jan Helmersz . zie verder het artikel over de altaren van de Oude Kerk , door
B . J . M . de Bont ( B.B.H , xxiv ), waarin hij de veronderstelling uitspreekt , dat heer Dirc te Heidel-
berg gestudeerd heeft en pas op latere leeftijd priester is geworden .
Over de Paulusbroeders zie : Mej . dr . I . H . van Eeghen . Het S . Paulus - of Paulusbroeders-
klooster te Amsterdam en het Kapittel van Utrecht , 1409 - 1579 . ( Jaarboek Amstelodamum xl ( 1944 )
bl . 19—51 . Op bl . 40 toont zij aan , dat in de Oude Kerk slechts één altaar door de Paulusbroeders be-
diend werd , en dat Zaffius zich vergiste toen hij in 1571 in zijn visitatieboek melding maakte van
twee altaren , één gewijd aan de Heilige Maagd en één aan Sint Antonius . Het is hetzelfde altaar achter
het Hoge Koor .
16
17